Station 1: Hartelijk welkom!
Je staat aan de voet van de Usarkopf en de beboste Idarwaldrug. Hier begint en eindigt de natuurpark-familietocht van Köhler-Liesel. 8 stations beschrijven de bijzonderheden van de natuur en cultuur in het natuurpark Saar-Hunsrück met de nationale regio Hunsrück-Hochwald rondom het Köhlerdorp Langweiler en de gemeente Sensweiler. De bescherming en zorgvuldige omgang met de natuurlijke hulpbronnen - de bossen, de lucht, het water, de planten en dieren - staan hierbij centraal. De 8-jarige Köhler-Liesel begeleidt de tocht en vertelt over haar leven in de Hunsrück van de 19e eeuw.
"Hallo, ik heet Elisabeth, maar iedereen noemt me Köhler-Liesel. Ik ben 8 jaar oud en heb hier 200 jaar geleden samen met mijn familie gewoond. Ga een stukje met me mee. Onderweg vertel ik je meer over ons leven in de Hunsrück en hoe het dagelijks leven als dochter van een koolbrander eruitziet. Je leert veel over de natuur. Onderweg zijn er geweldige stations om mee te doen en te spelen. Wil je weten wat een koolbrander doet? Hier bij het eerste informatiebord kun je het ontdekken. Mijn broer Karlchen en ik vertellen je alles hierover bij het eerste station.
Köhlerambacht: Opbouw van een koolmeiler voor de productie van houtskool in het Köhlerdorp Langweiler
Je staat op de Köhlerplaats Langweiler. Hier bouwen we, helpers van de gemeente Langweiler en de Heimat- und Kulturverein, elke 3 jaar een houtskoolmeiler van lokaal beukenhout. 2. Hier plaatsen we de Quantelschacht. Dat is een schacht in het binnenste van de meiler. Het werkt als een schoorsteen. 3. Eerst plaatsen we de meterstukken dicht bij elkaar rond de Quantelschacht. Zo komt er later geen lucht bij de gloed in het binnenste van de meiler. Het beukenhout mag alleen smeulen. 4. Bij de voortgang van de opbouw hebben we veel aanvoerders nodig. 2 tot 3 ervaren koolbranders bouwen de meiler vakkundig op. Een ander woord voor koolbrander is Köhler. 5. We gaan naar de tweede verdieping. We beginnen met meterscheiten. Daarna komen er stukken hout van 50 cm, 33 cm en 25 cm. Zo ontstaat geleidelijk de kegelvorm. 6. Nu kun je al de latere kegelvorm herkennen. De Quantelschacht steekt nog bovenuit. 7. De houtopbouw is voltooid. We hebben de toppen van de Quantelschacht afgeknipt. 8. We bedekken de meiler met schorsmulch. Groene sparren takken zijn ook geschikt. Onze voorouders gebruikten takken en doorn. Dat is een mengsel van verkoolde schors en aarde. 9. Nu steken we graszoden uit. De stukken leggen we met de aarde naar boven op de meiler. Nu is hij luchtdicht afgesloten. 10. Tot slot leggen we moeder aarde op het oppervlak en maken het glad. Houten steunen zorgen ervoor dat de meiler de komende twee weken stabiel en stevig blijft. Nu is de meiler klaar. 11. De meilerontsteking. Door de verminderde luchttoevoer wordt slechts een klein deel van het hout verbrand. De hitte in de meiler leidt bij bijna volledig ontbreken van zuurstof tot de verkoling van het hout. 12. De ervaren koolbrander weet hoe hij het verkolingproces moet regelen. Hiervoor steekt hij luchtgaten in de meiler. Er mag niet te veel of te weinig zuurstof naar binnen komen. 13. Afhankelijk van de wind heeft het beukenhout tussen de 12 en 14 dagen nodig om houtskool te worden. De koolbrander bewaakt de meiler vanuit de koolbranderhut. 14. Er zijn 2 weken verstreken sinds de meilerontsteking: Nu doven we de meiler met water. 15. Het grote moment is gekomen! De oogst van de houtskool begint (Foto 15). In 2019 hebben we 45 grote vaten houtskool geoogst. In elk vat passen 200 liter houtskool. De houtskool kan worden gekocht bij het bestuur van de Heimat- und Kulturverein Langweiler e. V.
"Ik ben Karlchen, Liesels broer. Onze vader is koolbrander. Hij maakt houtskool van hout. De kool wordt gebruikt voor het smelten van metalen. Voor de productie van de kool wordt een meiler gebouwd. Het lijkt op een enorme houten kegel. Kijk op de foto's hoe dat gedaan wordt. Eerst bouwt vader een schoorsteen. Rondom plaatst hij houtstukken. Dan sluit hij de meiler af met takken, verkoolde schors en aarde. Nu klimt hij op de meiler. Hij steekt het binnenste aan via de schoorsteen. In de meiler brandt echter geen vuur zoals bij een echt kampvuur. Het gloeit alleen en verandert het hout langzaam in houtskool. Het duurt 2 weken voordat de kool eindelijk klaar is. Pas dan dooft vader de meiler. Dat stinkt behoorlijk. Vader moet de gloed constant in de gaten houden, zodat de meiler niet in brand vliegt. Dan zou er in plaats van kool alleen nog maar as overblijven en al het werk voor niets zijn. Daarom bouwt hij speciaal een schuilplaats naast de meiler en houdt hij goed in de gaten. Ook zodat niemand onze kool steelt."
Köhlerambacht en bosbouw
De mens heeft altijd hout gebruikt als bouw- en energiebron. Ook in het natuurpark Saar-Hunsrück heeft de bosbouw een eeuwenoude traditie. Het Köhlerambacht behoort tot de oudste ambachtstechnieken van de mensheid. Houtskool had een enorme economische waarde in veel gebieden: • Smelten en smeden van metalen • Bouw- en brandmateriaal • Verwarming in huishoudens en bakkerijen • Overal waar intense warmte zonder sterke rookontwikkeling nodig was Tot het 19e eeuw werden in de talrijke mijnen, smederijen en ijzergieterijen die er toen in onze regio waren, enorme hoeveelheden houtskool gebruikt. Dit leidde tot ingrijpende ingrepen in de houtvoorraad van onze bossen. Pas de ontsluiting van de steenkoolvoorraden en de uitvinding van het cokesproces leidden tot een duurzame verlichting van het bos.
Het leven als koolbrander
In bosrijke gebieden waren bosbouw en koolbrand vaak de bestaansmiddelen van de daar wonende mensen. Door de nabijheid van de grondstof hout vond het koolbranden bijna uitsluitend in het bos plaats. De koolbranders waren meestal arbeiders van de gemeente of van de landeigenaar. Ze maakten geen deel uit van de dorpsgemeenschap en leefden in armoedige omstandigheden teruggetrokken in het bos. Kinderen werden in die tijd als extra arbeidskrachten beschouwd. Ze hielpen vanzelfsprekend in het huis, in de stal en op het veld. Vaak was er geen tijd voor een goede schoolopleiding.
Het koude hart
Er is zelfs een sprookje waarin een koolbrander de hoofdrol speelt. Het heet "Het koude hart". Geschreven door Wilhelm Hauff in 1827. Het is vandaag de dag verkrijgbaar als boek, luisterboek en film en gaat over Kohlenmunk-Peter. Hij is de vieze, zware, slecht betaalde en weinig gerespecteerde baan als koolbrander zat. Peter droomt ervan veel geld te hebben en gerespecteerd te worden. Hiervoor vraagt hij een bosgeest om hulp.
"Ik woon met moeder en vader, grootmoeder en grootvader, tante Liesekett en mijn broers en zussen Karlchen, Fritz, Mariechen en Gretchen in een hut in het bos. Soms gaan wij kinderen naar de dorpsschool. Alle klassen worden in één ruimte samen onderwezen. Mijn broers moeten vaak de mannen helpen bij het werk. Grootmoeder zorgt voor mijn kleine broers en zussen. Ik help moeder met het werk in huis en met de dieren. 's Ochtends eten we havermout uit de ijzeren kookpot. Bijna dagelijks zijn er aardappelen. Bijvoorbeeld "Grumbiereschdambes" (aardappelpuree). We eten vaak "Kabbes" (kool), bieten, linzen en erwten. Vlees is er maar zelden. Als er in het dorp een varken wordt geslacht, wordt het vlees gezouten en "gebickelt" (gepekeld) of tot bloed-, lever- en braadworst gekookt. Zo blijft het langer goed. Brood bakken we in de "Backes" (gemeenschapsbakkerij). Het staat echter niet elke dag op het menu. Onze drie geiten geven ons melk. Tante Liesekett naait me elke drie jaar een jurk en breit me sokken. In de zomer verzamelen wij kinderen vruchten en bessen. Daarbij hebben we al vaak een kleine schat gevonden. Wil je weten wat je bij ons in de Hunsrück met een beetje geluk kunt ontdekken? Laten we samen verder gaan."
Station 2: Bodemschatten van de Hunsrück: Edelstenen
In het geologische tijdperk Perm ging het in onze regio heet toe. Dat was ongeveer 300 tot 250 miljoen jaar geleden. Geweldige lavastromen uit de aardkern baanden zich een weg naar de oppervlakte. In de lavastromen ontstonden met gassen gevulde bellen. In deze vormden zich tijdens het afkoelingsproces mineralen. Amethisten, bergkristallen, jaspis, carneolen en agaten groeiden. Ze vormen de basis van de unieke edelsteenindustrie. De edelsteenwinning en -verwerking gaat terug tot in de hoge middeleeuwen. "Een man, een jaar, een meter". Moeizaam drongen mijnwerkers in de afgelopen eeuwen gangen in het harde vulkanische gesteente. Altijd op zoek naar edelstenen. Rond 1520 werd de eerste edelsteen slijperij opgericht. In het begin werden alleen lokale vondsten verwerkt. De hoeveelheid was beperkt. Daarom ontwikkelde zich een echte industrie pas in de 19e eeuw.
In die tijd zagen jonge mensen uit de arme Hunsrück zich gedwongen hun geluk in het buitenland te zoeken. Energie, moed en avontuurlijke geest trokken de mensen naar Brazilië. Daar ontdekten ze grote agaatvoorraden. Ze verscheepten hun vondsten naar het oude vaderland, het huidige EdelSteinLand. Talrijke nieuwe beek-slijperijen werden opgericht. Enkele mannen, die eerder koolbranders en houtkapper waren, leerden nu het beroep van agaat slijper. Hun werkplek was in een slijperij die met waterkracht werd aangedreven. Liggend op de buik werkten ze aan de slijpstenen. Het was een zeer zware arbeid. Rond 1900 werd van waterkracht overgestapt op elektriciteit. Idar-Oberstein en de naburige plaatsen in het EdelSteinLand ontwikkelden zich tot het internationale edelsteencentrum.
"Mijn vriendin Frieda en ik hebben tijdens het spelen al heel wat bijzondere stenen ontdekt. De mooiste schatten bewaar ik in een klein houten doosje. Misschien vind je zelfs een echte edelsteen? Kijk goed om je heen. Helaas is Frieda vorig jaar met haar familie naar Zuid-Amerika geëmigreerd. Ze zijn wekenlang met het schip over de zee gereisd. Ik hoop dat ze de gevaarlijke overtocht goed heeft doorstaan. Nu woont ze in Brazilië. De mensen zeggen dat er daar vruchtbare grond voor iedereen is. Gelukkig zijn er nog veel andere kinderen met wie ik kan spelen. Bijna al mijn vrienden hebben een groot gezin met meerdere broers en zussen. Wil je weten wat wij kinderen het liefst spelen? Dan verder naar het volgende station."
Station 3: Tuin van biodiversiteit "Am Häselbure"
Je staat voor het voormalige perceel "Am Häselbure" dat als groenruimte voor een biologische onderneming werd gebruikt. Het gebied in het hart van het natuurpark Saar-Hunsrück is ongeveer zo groot als een voetbalveld. Vandaag de dag is het de thuisbasis van het project "Tuin van biodiversiteit". Hier kun je zien hoe voormalige landbouwgronden geleidelijk kunnen veranderen in een leefgebied voor kleine en microscopische wezens. De eigenaren van het perceel hebben regionaal zaad "bijen- en vlinderstrook" gezaaid. De soortenrijke weide wordt door veel bijen en andere insecten bezocht. Kijk eens in het kruidenbed of je een wilde bij kunt vinden. Het grote insectenhuis wordt door verschillende soorten wilde bijen en andere insecten gebruikt. Ze leggen daar bijvoorbeeld broedbuizen voor hun nageslacht aan. De tuin van biodiversiteit is ideaal voor het uitvoeren van ervaringsgerichte educatieve aanbiedingen van de natuurpark Saar-Hunsrück e.V.
Talrijke vrijwilligers uit Langweiler hebben de drie rijen heg van inheemse struiken geplant: sleedoorn, vlier, meidoorn, vogelkers. Het project wordt in samenwerking met lokale onderwijsinstellingen aangevuld met een kruidenspirale, droge muren, dood houtstapels en andere nesthulp. Zo ontstaat in de loop van de tijd een rust- en observatieplaats voor bezoekers te midden van een veelzijdige leefomgeving die veel inheemse dieren bescherming en voedsel biedt.
Tips:
Natuurpark Saar-Hunsrück e. V. – Aanbiedingen van het natuurpark: • Actieve en ervaringsprogramma's • Projectdagen voor kleuterscholen en scholen • De inheemse natuur en omgeving spelenderwijs ontdekken • Spannende uitstapjes en nog veel meer onder www.naturpark.org
Natuurpark-informatiekantoor bij het nationale parkportaal Wildenburg: Hier kun je grotere dieren observeren en genieten van het prachtige uitzicht vanaf de nabijgelegen Wildenburgtoren. De toren zie je vanaf de bank bij het volgende uitzichtpunt. Informatie onder www.nlphh.de
"Als mijn vrienden en ik niet bezig zijn met het helpen van de ouders, zijn we het liefst buiten. We klimmen in bomen en spelen tikkertje. We maken graag ring- en kring-spellen. Daarbij geven we elkaar de handen, lopen in een cirkel en zingen erbij. We houden ook van behendigheidsspellen met stenen en telrijmpjes. Soms kijken we wie de meeste rolletjes kan maken. In het bos zijn de leukste verstopplekken. Vaak komen we dieren tegen zoals vossen, herten, konijnen en vogels. Een keer heb ik zelfs een schuwe wilde kat gezien! Het liefst lig ik bij mooi weer op mijn favoriete weiland en observeer ik heel goed de vele insecten die daar rondlopen. Wist je dat zij ervoor zorgen dat we sappig fruit kunnen oogsten? Kijk eens welke dieren je in het weiland ontdekt!"
Station 4: Uitzicht op de Steinbachtalsperre
Zonder water is er geen leven op aarde. Ook al is twee derde van onze "blauwe planeet" bedekt met water, slechts een klein deel daarvan is drinkwater.
Hoogwaardig drinkwater in het natuurpark Saar-Hunsrück
De drinkwatervoorziening in de Landkreis Birkenfeld wordt voornamelijk verzekerd door de watervoorraad van de Steinbachtalsperre. De dam met de waterzuiveringsinstallatie voor drinkwater werd in 1966 in gebruik genomen. In de jaren daarvoor was het watertekort in de regio rond Idar-Oberstein duidelijk zichtbaar. De Riveris-dam van de stad Trier, die al in 1958 succesvol in gebruik werd genomen, diende als voorbeeld voor de bouw van de Steinbachtalsperre. De drinkwaterzuiveringsinstallatie bij de Steinbachtalsperre werd tussen 2007 en 2012 vernieuwd. Voor de renovatie van de Steinbachtalsperre (2019-2025) werd een verbindingsleiding naar de Primstalsperre bij Nonnweiler aangelegd. Via deze ongeveer 32 kilometer lange leiding kon de watervoorziening tijdens de renovatie worden gehandhaafd. De verbinding van de twee dammen kan ook in de toekomst de drinkwatervoorziening van de regio waarborgen. Ter vergelijking: met één kubieke meter (1.000 liter) water zou je 25 keer kunnen douchen of 4.000 glazen water kunnen drinken!
Wist je dat men...
...bij het douchen 50 liter water verbruikt,
...bij het baden 150 liter,
...bij het afwassen met de vaatwasser 25 liter en
...bij het wassen met de wasmachine 80 liter?
Dus liever douchen en geen schone kleren in de was!
Tip: Bezoek het WasserWissensWerk bij de Steinbachtalsperre
Route: Am Steinberg 1, 55758 Kempfeld
Hier kun je een rally door de tentoonstelling maken en in het waterlaboratorium onderzoeken. Buiten vind je een informatiepad en een waterspeelplaats om je uit te leven. www.wasserwissenswerk.de
Mijn kippen hebben dorst. Voor hen ga ik water halen bij de Steinbach. Mijn broer Karlchen drukt zich weer eens. Het water halen is best vermoeiend! We gaan vaak naar de beek. Soms moet vader de koolmeiler doven. Dan hebben de dieren water nodig. Of moeder zegt dat we onszelf en onze kleren weer moeten wassen. Het wordt toch weer meteen roetig...
Gelukkig zijn er ook nog de dorpsput en een paar kleine bronnen in het Idarwald. Zo hebben we ook in de zomer genoeg water.
Ik moet nu gaan, misschien vinden we Karlchen bij het volgende station weer. Laten we verder gaan!
